|
|
Geschiedenis en sociologie van de slaap1. "Vier op tien Belgen slaapt slecht"2. Evolutiegeschiedenis 3. Slaapgewoonten 4. De slaapplaats 5. Slaapwijze 6. Vrouwen zijn zijslapers, mannen zij-buikslapers 7. Slaapschuld 8. Het grote slaapgebrek
1. "Vier op tien Belgen slaapt slecht" bron: Het Nieuwsblad 5-10-2004 Waarom slapen wij eigenlijk nog steeds? Van alle primaten slaapt de mens reeds het kortst. Beweerde Thomas Edison een eeuw geleden niet dat met de uitvinding van elektriciteit en kunstlicht, slapen eigenlijk overbodig is? Moeten slapen omdat het te donker wordt om nog veilig te jagen of voedsel te vergaren behoort op vandaag inderdaad voor de meeste mensen tot het verleden. Kunstmatig licht maakt het inderdaad mogelijk om fabrieken in 3 ploegen te laten werken, om winkels 24 uur op 24 open te laten zijn, om een bruisend nachtleven te hebben en om zelfs thuis ook 's nachts volop interessante dingen te doen en niet te moeten slapen. Inderdaad waarom slapen wij nog steeds? Waarom “verliezen” wij 1/3 van ons leven aan iets wat op “dood zijn” lijkt? Genieten wij daar zó van?
top
2. Evolutiegeschiedenis  Toch
is er iets dat ons dwingt te slapen. Is het de vermoeidheid
van onze spieren en geest die de behoefte aan slaap schept?
Of bevelen onze genen in een circadiaans 24 uur ritme om nu
te gaan slapen? De wetenschap is er nog niet uit. Als homosapiens hebben wij een lange evolutie-geschiedenis achter ons. Op vandaag hebben wij nog steeds het lichaam van de jager-verzamelaar inclusief staartbeen. Van ver voor de eerste homohabilis tot niet zo lang geleden was de mens zeer kwetsbaar wanneer het donker werd. Hij leefde solitair of in groep maar moest steeds waakzaam blijven. Slapen gebeurde verscholen en zoveel mogelijk beschermd zoals in grotten of op hooggelegen plaatsen waar ingang of toegang konden worden bewaakt. Vuur onderhouden, waken en andere overlevingsbezigheden hielden onze voorouders zeker niet onbewust gedurende meerdere uren. Hun nacht werd meermaals door actieve momenten onderbroken en nog steeds slapen primitieve bevolkingsgroepen ook 's nachts kortere slapen na mekaar. Door zich te organiseren in groepen en hiërarchieën kon het waken 's nachts tot een beperkte groep worden beperkt en kon de rest langzaam evolueren naar de moderne sociale slaap waar deze kortere slapen aan een stuk worden doorgeslapen en liefst zonder tussendoor wakker te worden.
top
3. Slaapgewoonten  In
het westen slaapt ieder van ons inderdaad meestal een slaap
die bestaat uit 5 cycli die op hun beurt ingedeeld worden in
verschillende fasen. Bij het bestuderen van het slaapgedrag
op andere continenten dan Europa en tijdens vele studiereizen
constateerde ik dat heel wat ethniën er nog steeds heel
andere slaapgewoonten op na houden. Kenmerkend voor hun slaapgedrag was dat de bevolkingsgroepen die nog het dichtst bij de natuur leefden hun nacht niet “aan een stuk” slapen maar actief onderbreken en dat klimaat zeker een even grote rol speelt als duisternis om het nog steeds veel voorkomende “middagslaapje” te verklaren. Zelfs in China liggen over de middag de meeste fabrieken en administratie stil. In Japan is het dutje 's middags op je bureau nog steeds zeer populair. Bombay zindert reeds van de activiteit om 5 uur 's morgens en om 11 uur 's avonds komen de inwoners van Abidjan pas goed op dreef.
top
4. De slaapplaats  Niet
iedereen slaapt overal gelijk zijn slaapbehoefte uit; frequente
kortere en over heel de dag verspreide slaap zowel op de grond,
bank, stoel of bed kom je meer tegen dan onze moderne sociale
slaap van 11 uur 's avonds tot 7 uur 's morgens in een netjes
opgemaakt bed. In het westen zijn wij geëvolueerd van slapers
in een nest of een hol naar meer beschermde kamers of torenkamers
waar mensen en families met de voeten naar het vuur toe geschoven
de warmte en de bescherming van mekaar zochten. Ze sliepen op
bedden die beschermden tegen vocht, koude of ongedierte. Huiden,
zakken gevuld met allerlei elastische materialen en dekens die
zelfs bovenop de kist met de kostbaarste bezittingen werden
gelegd. Grieken en Romeinen leefden en aten op hun bed. In de middeleeuwen sliepen de strijdvaardigsten gezeten in vol krijgsornaat om snel tot actie te kunnen overgaan terwijl mannen, vrouwen en kinderen gezellig samen naakt in een bed onder de huiden doken. Victoriaanse preutsheid en nieuwe ideeën over hygiëne brachten nachtkleden, slaapmutsen, individuele slaapkamers en bedden. Franse koningen ontvingen hun onderdanen vanuit hun bed zittend liggend.
top
5. Slaapwijze Nog steeds slaapt 70 % van de bevolking samen met iemand anders en sinds een honderdtal jaar zijn wij in de Westerse wereld geëvolueerd naar het slapen in individuele slaapkamers waar ouders of kinderen zich kunnen terugtrekken. Sinds het uitvinden van de metalen veermatras en bedbox slapen wij volkomen horizontaal en hebben de zitkussens langzaam plaatsgemaakt voor moderne min of meer hygiënisch verantwoorde bedden.
top
6. Vrouwen zijn zijslapers, mannen zijn zij-buikslapers  Een
enquête in 1996 bij een 2 000 van mijn klanten leerde
dat 78 % van de vrouwen zijslaper is en 72 % van de mannen zij-buikslaper.
Dit klinkt ook logisch als je beseft dat de meeste gezonde vrouwen
vroeger steeds in verwachting waren en daardoor moeilijk anders
konden liggen en daarenboven een betere bescherming aan de foetus
boden. Mannen zijn inderdaad beter beschermd door hun rug en zijn in deze houding ook sneller recht. Andere studies wijzen dan uit dat 15 % op zijn rug slaapt, 24 % op zijn linkerzij, 47 % op zijn rechterzij en 14 % op de buik. Maar liggen doen we steeds meer op onze rug, niet alleen door de te harde matrassen die ons slaapprofiel verstoren maar elektrisch zitverstelbare bedbodems brengen nu koning televisie zelfs tot in de slaapkamer. Wij beschikken nu 24 uur op 24 over licht, gedigitaliseerde communicatie, een wereldwijd vertakt informatienetwerk en ook 's nachts een permanente toegang tot elke vorm van amusement en recreatie… tot in de slaapkamer toe.
top
7. Slaapschuld We werken, reizen 's nachts en toch voelen we dat we daardoor een soort van slaapschuld opbouwen. Misschien kunnen we inderdaad 24 uur op 24 functioneren zonder dat we veel tijd kwijt zijn aan slapen. Als je de technologische veranderingen van de laatste eeuw bekijkt ten opzichte van onze totale evolutie heeft die zich in een symbolische seconde voltrokken, terwijl ons lichaam er 30 000 jaar over heeft gedaan om van de homo sapiens naar de mens van vandaag te evolueren. Sinds het uitvinden van de gloeilamp in 1936 kunnen we technisch omgaan met nachtwerk, kunnen we steeds jachtiger gaan bestaan en ook midden in de nacht informatie en recreatie bekomen.
In slaaplaboratoria over heel de wereld werd slaapschuld in laboratoriumomstandigheden verwekt en het gedrag van de proefpersonen bestudeerd. Iedere studie laat zien dat zelfs het minste tekort aan slaap ons minder effectief doen functioneren. Daaruit voorkomende tussentijdse slaapjes zijn trouwens de grootste oorzaken van ongevallen zowel op het werk als op de weg. |
